(Instytut
Nauk o Środowisku, Uniwersytet Jagielloński, Kraków)
Z
pośród trzech zmysłów: wzroku, słuchu i węchu, które służą człowiekowi do
kontaktowania się ze światem zewnętrznym oczy są niewątpliwe podstawowym
narządem. Jesteśmy przede wszystkim wzrokowcami, dźwięk stanowi drugi w
hierarchii ważności zmysł wspierający nas w kontakcie ze światem, natomiast
węchowi przypisuje się marginalne znaczenie. Trzeba zdać sobie sprawę, że
światło, dźwięk czy bodźce chemiczne przetwarzane są przez odpowiednie organy
zmysłów w impulsy nerwowe tego samego rodzaju. Przyczyną, dla której wrażenie
widzenia jest różne od wrażeń dźwięku czy zapachu jest fakt, że mózg posługuje
się różnymi modelami dla przetworzenia sygnałów świetlnych, dźwiękowych i
zapachowych.
Węch,
który u większości ssaków pełni bardzo istotną rolę i w wielu przypadkach
warunkuje ich przeżycie, u człowieka uważany był za zmysł związany z pewnymi
odczuciami hedonistycznymi . Ostatnie badania wskazują, że funkcja układu
węchowego jest niedoceniana, a jest on zaangażowany w rozmaite procesy życiowe
człowieka począwszy od momentu jego narodzenia.
Narząd węchu człowieka jest
doskonale rozwinięty, a ponad 1 000 genów koduje syntezę białek receptorowych
dla substancji zapachowych. Poza głównym układem węchowym, którego receptory
znajdują się w jamie nosowej, stwierdzono istnienie dodatkowego układu
węchowego tzw. układu womeronasalnego. U większości kręgowców układ
womeronasalny transmituje bodźce węchowe (feromony) związane z komunikacją
pomiędzy zwierzętami, w przypadku człowieka nie wiadomo jeszcze jaką pełni
funkcję.
Bodźce
węchowe jako czynniki wpływające na psychikę i zachowanie człowieka znane są od
zarania kultury. Świadczą o tym zapisy mówiące o stosowaniu kadzideł i ziół
podczas uroczystości oficjalnych i rodzinnych. Druga grupa zapachów to
afrodyzjaki, olejki i perfumy, których podstawowe składniki uzyskiwano z
wydzielin gruczołów różnych ssaków, a obecnie produkcją ich zajmuje się
gigantycznie rozwinięty przemysł kosmetyczny.
Układ
węchowy człowieka rozpoczyna funkcjonować już w życiu płodowym, a zapach piersi
matki pomaga śpiącemu noworodkowi odszukać jej sutek. Badania komunikacji
zapachowej pomiędzy ludźmi są niesłychanie skomplikowane, udało się opracować
niewiele modeli, dzięki którym da się mierzyć zależność pomiędzy podanym do
wąchania feromonem, a określoną reakcją człowieka. Klasycznym przykładem jest
synchronizacja cyklu menstruacyjnego kobiet, która polega na zmianie długości
odstępu pomiędzy kolejnymi owulacjami w wyniku wąchania substancji wydzielanych
przez jedną z kobiet. Istnieje wiele przykładów świadczących o roli feromonów
jako czynników atrakcyjności płci przeciwnej np. feromonów męskich atrakcyjnych
dla kobiet. Trzeba pamiętać, że psychika ludzka jest niezwykle skomplikowana i
efekt bodźca zapachowego modyfikują genetycznie predyspozycje psychiczne oraz
stan hormonalny osoby percepującej dany sygnał. Większość dotychczasowych
informacji jest wynikiem badań prowadzonych na zwierzętach i na pewno nie można
bezpośrednio porównywać ich z reakcjami obserwowanymi u ludzi.