„O świadomości z psychologicznego punktu widzenia”

Edward Nęcka

Instytut Psychologii UJ

Świadomość jest powszechnie uważana za najbardziej złożony i tajemniczy przejaw działania mózgu. Wprawdzie wiele czynności mózgowych (np. kontrola funkcji wegetatywnych) nie ma związku ze świadomością. A więc nie cały mózg jest świadomy. Nie jest też do końca pewne, czy świadomość jest całkowicie pochodna w stosunku do mózgu, stanowiąc jedną z jego funkcji. A więc być może nie cała świadomość jest „w mózgu”. Ale nawet jeśli prawdą jest, że problemu świadomości nie da się zredukować do problemów neurobiologii, związki mózgu ze świadomością są oczywiste. Na pewno w rozważaniu istoty tego zjawiska potrzebne jest – oprócz biologicznego – podejście filozoficzne i psychologiczne, a być może również antropologiczne.

Podczas wykładu omówione będą podstawowe rodzaje świadomości – od tej, która związana jest ze stanem czuwania, poprzez świadomość rozumianą jako zdawanie sobie sprawy z wydarzeń w świecie zewnętrznym, aż po świadomość introspekcyjną, polegającą na zdawaniu sobie sprawy z własnych stanów psychicznych. Pokazane będą psychologiczne funkcje każdego rodzaju świadomości. Szczególną uwagę poświęcimy pewnej odmianie świadomości introspekcyjnej, zwanej metapoznawczą. Jest to zjawisko, polegające na zdawaniu sobie sprawy z przebiegu własnych procesów intelektualnych, na śledzeniu tego przebiegu (monitoring), a także na sprawowaniu kontroli nad procesami intelektualnymi. Choć wiele podstawowych procesów poznawczych nie wymaga świadomości tego rodzaju, jej istnienie sprawia, że umysł ludzki jest zdolny do wykonywania bardzo złożonych czynności, stanowiących o naszej inteligencji. Umysł, rozumiany jako świadoma inteligencja, nie byłby w stanie pełnić swoich funkcji bez naszej zdolności do świadomego monitorowania i kontroli naszych czynności poznawczych.