„Dlaczego myślimy nieprawidłowo, czyli o neurobiologii zaburzeń poznawczych”

prof. dr hab. Jerzy Vetulani

Funkcje poznawcze mają podłoże materialne i są tym doskonalsze, im bardziej złożony jest organ, bez którego istnieć nie mogą – mózg. Mózg ludzki jest najbardziej złożonym tworem w znanym nam wszechświecie. Dzięki tej złożoności stał się narządem zdolnym do wytworzenia świadomości. Ta złożoność: 100 miliardów neuronów, 800 miliardów komórek glejowych, rozbudowany (choć ledwie wydolny) system naczyń krwionośnych i ścisła lokalizacja funkcji psychicznych w korze, czyni z naszego mózgu niezwykle sprawne narzędzie do walki o byt, ale powoduje wielkie ryzyko wystąpienia uszkodzeń dramatycznie odbijających się na jego funkcji. Paradoksalnie, o funkcji mózgu dowiedzieliśmy się znacznie więcej badając mózg uszkodzony niż zdrowy. Wielkie zasługi położyli na tym polu XIX-wieczni neurochirurdzy, operujący guzy mózgu. Często też pomagały wypadki losowe. Dzięki nim wiemy, że uszkodzenie kory mózgowej, zwłaszcza odcięcie płatów skroniowych, w trwały sposób zmienia osobowość. Szczególnie groźne typy uszkodzeń mózgu prowadzące do upośledzenia procesów poznawczych, zaburzenia świadomości i myślenia to nieprawidłowości rozwoju w okresie embrionalnym, prowadzące do jego wadliwego wykształcenia oraz zmiany neurodegeneracyjne, zwłaszcza związane z wiekiem, prowadzące do zamierania komórek nerwowych. Spośród różnych typów zaburzeń powodujących nieprawidłowości myślenia omówimy niedorozwój umysłowy, niedorozwój społeczny, schizofrenie, zaburzenia pamięci związane z wiekiem i choroby otępienne. O ile przy chorobach rozwojowych, do których należy schizofrenia, mamy minimalne możliwości zapobiegania, a jedynie potrafimy korygować, lekami, chemiczne skutki tych zaburzeń, to powolnie postępujące uszkodzenia funkcji mózgu, związane z utratą neuronów i połączeń miedzy nimi w procesie starzenia, potrafimy, prawidłowym trybem życia i stałym umiarkowanym wysiłkiem fizycznym oraz intensywnym kultywowaniem działań intelektualnych, znacznie odsunąć w czasie lub zupełnie ominąć.